Vrijheid in Verbondenheid

4 mei toespraak van de gemeente Vijfheerenlanden

Vandaag herdenken we. We herdenken om stil te staan bij de afschuwelijke gruwelijkheden die een oorlog de mensheid brengt. We herdenken uit respect voor de offers die zijn gebracht voor onze vrijheid vanaf 1940. We herdenken om samen waakzaam te zijn en ervoor te zorgen dat we die bevochten vrijheid koesteren in het besef dat deze vrijheid broos is. Ook vandaag is dat de grondslag van ons samen zijn op deze bijzondere plek. Toch staan we hier met een beladen gevoel.

Want op slechts een paar uur rijden is Oekraïne in oorlog. Dagelijks ontvouwt de oorlog zich op onze schermen; slachtoffers, uitgebrande tanks, kapotgeschoten steden, mensen op de vlucht, kinderen met slechts hun knuffel op weg naar een onzekere toekomst. De schermen halen de oorlog dichterbij. Dagelijks ervaren we wat oorlog met een mens doet, met een volk doet. Het brengt groot verdriet, verscheurt families en gezinnen, boezemt angst in en onzekerheid.

In de Tweede Wereldoorlog kende men dezelfde gevoelens. Want de angst om je naaste te verliezen, je veilige haven achter je te moeten laten is universeel. Die angst grijpt ons tot op de dag van vandaag naar de keel. En zo is het 77 jaar na dato nog altijd actueel. Daarom herdenken we, ook dit jaar. Samen op deze historische plek met de jaarlijkse rituelen. Kransen en bloemen leggen, muziek maken en natuurlijk 2 minuten stil zijn. Rituelen zijn een geheel aan handelingen die bij een speciale gelegenheid voor een groep mensen een bepaalde betekenis hebben. Ze maken een gebeurtenis krachtiger en van meer betekenis. Wij zijn deze groep mensen, u, ik, allen hier aanwezig. Samen geven we deze herdenking betekenis.

Het jaarthema van het Nationaal Comité 4 en 5 mei is dit jaar Vrijheid in Verbondenheid. Een thema dat de verworven vrijheden na het wegvallen van de maatregelen rond de coronapandemie zou omarmen. Na het beknotten van de vrijheid om elkaar te ontmoeten, te sporten en te leren, keken we er naar uit weer samen te kunnen zijn. Maar hoe wrang kan de werkelijkheid zijn. Met het schrappen van de laatste corona-maatregelen viel Rusland Oekraïne binnen. Sinds dag 1 is de wereld hier getuige van. En toch is het jaarthema ook van toepassing op de actualiteit van vandaag. Vrijheid in Verbondenheid.

Vraag iemand: Wat is vrijheid? De rode draad in de definities zal vrijwel altijd zijn: Doen wat ik wil, gaan waar ik wil, zeggen wat ik wil. Verbondenheid gaat juist over samen, met elkaar. Hoe verhouden die twee zich dan tot elkaar? Hoe komen ik en wij samen? 
Het lijkt eenvoudig. Want als ik de vrijheid neem, moet een ander die geven én ook willen geven. We weten dat het eenvoudiger klinkt dan het is. De afgelopen decennia is in Nederland gewerkt aan een pakket van wetten, met rechten en plichten voor alle Nederlanders. Dat klinkt kil en droog, maar dit door de tijd heen geconstrueerde en complexe bouwwerk van rechten en plichten, zou meer gewaardeerd mogen worden. De kracht van wetten is namelijk dat ze voor iedereen gelden.

In de Tweede Wereldoorlog zagen we dat rechten van mensen werden ontnomen. De Jodenvervolging is daar het meest extreme voorbeeld van. De totale ontreddering van groepen burgers die niet op het slagveld stonden en toch inzet werden van de strijd. De nazi’s wilden meer dan een verovering van de wereld, ze wilden een nieuwe wereld waaraan allerlei groepen geen deel zouden hebben, of alleen in de positie van slaaf. Ze zetten elk idee van recht aan de kant en gooiden daarmee de beschaving overboord. Een kampoverlevende zei hierover: ‘Soms recht, een beetje recht; dat is geen recht’.

In onze Nederlandse democratie gelden rechten en plichten voor iedereen. Om je vrij te kunnen bewegen zijn soms afsprakennodig. Essentieel in onze democratie is dat de afspraken samen worden gemaakt, en verschillende belangen worden gewogen. Het comité trekt de vergelijking met het verkeer. Zonder regels zou niemand zijn of haar bestemming bereiken, zou het recht van de sterkste of de snelste gelden. Door afspraken te maken met vertegenwoordigingen van alle gebruikers; automobilisten, fietsers, mensen met een beperking, vrachtwagenchauffeurs enzovoorts, ontstaan verkeersregels waarbij we allemaal zo veilig en prettig mogelijk onze bestemming bereiken. Samen verder komen. Vrijheid in verbondenheid.

De oorlog in Oekraïne laat pijnlijk zien dat rechten worden afgenomen, oorlogswetten overtreden, waarheden verdraaid. Een land verscheurd. In slechts een paar weken tijd ligt een land in puin en daarmee zijn hele bevolking. Het pad naar vrijheid en vrede lijkt oneindig. De dreiging boezemt angst, ook hier en nu.
En toch: In al deze misère gloort hoop. Dat heb ik mogen ervaren bij het realiseren van de opvang van Oekraïense vluchtelingen in Vijfheerenlanden. De verbondenheid waar een gemeente groot in kan zijn. In no-time creëerden we een veilige plek voor hen die dat zo nodig hadden. Een veilige haven om de trauma’s in te laten dalen, op adem te komen en heel voorzichtig stapjes te zetten in een leven hier. De bewoners omarmden de vluchtelingen, boden troost en steun. Ieder op zijn eigen manier, door als ondernemer een bijdrage te doen in goederen die in de opbouw hard nodig waren, als inwoners om activiteiten te ontplooien, als vrijwilliger, als tolk. Of als kind wonend in onze veilige gemeente door de kamers van de verblijven op te fleuren met een mooie tekening met daarop in het Oekraïens ‘welkom’. Het maakt mij zo ongelooflijk trots, maar ook stil.

Stilte die hoort bij herdenken, we uiten ons respect aan allen die sinds het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog slachtoffer zijn geworden door oorlogsgeweld. Mensen die het ultieme offer brachten. Stilte wordt beschouwd als natuurlijk en rustgevend, maar kan ook als beklemmend of bedreigend worden ervaren. Deze twee kanten van stilte komen hier vandaag samen. In onze vrijheid, in alle rust vormgeven aan het respect tegenover het beangstigende gevoel van stilte van een land in oorlog. En daarom wil ik u vragen stil te zijn, in het besef dat wij samen in vrijheid verbonden zijn.