Archeologische vondst in Vianen

Tijdens werkzaamheden onder archeologische begeleiding in Vianen zijn menselijke botten gevonden. Het gaat om een archeologisch zeer bijzondere vondst.

Tijdens werkzaamheden onder archeologische begeleiding in Vianen zijn menselijke botten gevonden. Het gaat om een archeologisch zeer bijzondere vondst. Na voorzichtig blootleggen zijn er nu tientallen skeletten opgegraven en de verwachting is dat er nog meer liggen.

De archeologische opgraving is niet toegankelijk. Het is verboden om deze plek te betreden zonder archeologisch certificaat; kortom alleen archeologen mogen de vindplaats betreden. Dit is om de vondsten te beschermen. De plek wordt dan ook bewaakt. De bouwplaats bij de Blauwpoort en het (w)eiland van Baars zijn privé terrein. We verzoeken alle belangstellenden dan ook om afstand te houden. Via onze Facebookpagina brengen we beelden naar buiten zodat u kunt zien wat er is gevonden.

Update 19 februari 2021: Tweede grafveld bij opgraving Vianen

In Vianen is onlangs een grafveld met daarin 81 lichamen opgegraven. Tijdens deze werkzaamheden is een tweede grafveld ontdekt naast de opgravingsplek. Hoe groot dit grafveld is moet nog worden onderzocht.

Grondeigenaar

De gemeente heeft met de grondeigenaar gesproken en hem op de hoogte gebracht van deze nieuwe ontwikkeling. Wethouder Christa Hendriksen: We wilden eerst de grondeigenaar op de hoogte stellen en het dan pas bekend maken. Ik heb hem gesproken en ik ben bijzonder blij met de medewerking die wij van hem krijgen in deze kwestie.

Vervolgonderzoek

Wij hopen op korte termijn een vervolgonderzoek naar dit tweede grafveld op te zetten. Binnen de Wet op de Archeologische Monumentenzorg gaat behoud in de bodem voor opgraven. Omdat er op dit moment geen aanleiding is het graf op te graven, is naar dit graf tijdens de opgraving niet verder gegraven.
Het vervolgonderzoek wordt uitgevoerd met een grondradar of een vergelijkbare methode waarbij de situatie onder de grond in beeld wordt gebracht zonder de vondst te verstoren. Er wordt dus niet gegraven.

Update 16 februari 2021: Datering

In de laatste twee weken van de opgraving van het massagraf in Vianen zijn steeds meer aanwijzingen gevonden voor de datering. Er zijn sterke aanwijzingen gevonden dat dat het massagraf gekoppeld kan worden aan de Eerste Coalitieoorlog (1792-1797) en dat sprake is van omgekomen Britse soldaten. Zowel sporen op de skeletten als onderzoek in krantenarchieven maakt deze context steeds meer aannemelijk.

Sporen op de skeletten

Eerder werd melding gemaakt van (extreme) geweldssporen. Bij nadere bestudering van de skeletten met deze sporen, bleek in een aantal gevallen sprake te zijn van zaagsporen. Deze zaagsporen zijn een indicatie van medische handelingen (amputaties, autopsies en dergelijke), uitgevoerd door een chirurgijn of iemand anders met medische kennis. Omdat sprake is van jonge jongens en mannen in het graf, liggen militaire slachtoffers voor de hand. De aanwijzingen voor medische handelingen duiden op een mogelijk veldhospitaal waar gewonde en zieke soldaten verzorgd konden worden. Aangezien een veldhospitaal niet op plek van de veldslag zelf werd ingericht, maar doorgaans wat verder van het strijdgewoel, werd duidelijk dat het graf geen slachtoffers hoefde te bevatten van gevechten rondom Vianen.

Pijprokers

Op enkele gebitten zijn slijtagesporen aangetroffen die zijn veroorzaakt door de ronde steel van een pijp. Deze mannen hebben dus pijp gerookt. Het roken van tabak komt in Nederland voor vanaf circa 1600. Tabak was een duur genotsproduct en werd in eerste instantie alleen gebruikt door de rijken. Vanaf circa 1690 is pijproken gangbaar onder alle lagen van de bevolking. Omdat er meerdere aanwijzingen zijn voor jongens en mannen van arme komaf, maakten deze sporen duidelijk dat het graf niet ouder kan zijn dan 1690.

Franse tijd

Uitgaand van een datering na 1690 en welke oorlogshandelingen hebben plaatsgevonden in Nederland, komt vooral de Franse tijd in beeld. Op basis van deze vermoedens is gericht gezocht in digitale krantenarchieven. In de Amsterdamse Courant wordt op 28 december 1794 gesproken over de inrichting van een veldhospitaal in de ruïnes van kasteel Batestein te Vianen. Het massagraf ligt hier nog geen 100 meter vandaan. Het hospitaal was ingericht door en voor Engelse soldaten die op Nederlands grondgebied samen met onder andere het Staatse leger en troepen uit Pruisen, vochten tegen de Fransen. Deze oorlog staat bekend als de Eerste Coalitieoorlog (1792-1797). Uit andere krantenartikelen uit deze periode is bekend dat het veldhospitaal te Vianen op 30 december 1797 verhuisde naar Amersfoort. Deze oorlog verliep dramatisch voor de Engelsen. Dit blijkt onder andere uit dagboeken van Engelse soldaten. Vele soldaten bezweken tijdens de oorlog door ziekte, ondervoeding en kou.

Engeland

Wethouder Christa Hendriksen Al deze informatie samen maakt het aannemelijk dat het massagraf waarschijnlijk aan deze gebeurtenissen gekoppeld kan worden. En dat de jongens en mannen die hier begraven zijn uit Engeland afkomstig waren. Het vervolgonderzoek, waaronder ook archiefonderzoek, zal moeten uitwijzen of deze vermoedens kloppen. Het is puur toeval dat dit C14- en isotopenonderzoek in Engeland wordt uitgevoerd. Vanwege de Britse achtergrond hebben wij contact gelegd met de Britse overheid om hen op de hoogte te brengen.

Britse Ambassadeur in Nederland Joanna Roper laat weten: Dit is een bijzondere vondst uit een periode van nauwe samenwerking tussen het VK en Nederland in de 18e eeuw. Het is weer een voorbeeld van de nauwe historische banden tussen onze twee landen. Ik ben erg blij dat archeologen van het Britse Ministerie van Defensie samenwerken met hun Nederlandse collega’s van de gemeente Vijfheerenlanden om om deze stoffelijke resten nader te identificeren en ervoor te zorgen dat ze met gepast respect worden behandeld.

Filmverslag archeologische opgraving Vianen

De afgelopen weken hebben archeologen van De Steekproef gewerkt aan de opgraving van het massagraf in Vianen. Voor publiek was de locatie echter door corona niet toegankelijk. Om toch een goed beeld te geven van de opgraving, heeft de gemeente door De Vliegende Filmer een filmpje laten maken. Dit filmpje is nu online te bekijken via de gemeentelijke kanalen.

Nieuwe informatie

Het filmpje is een momentopname en daardoor op onderdelen niet actueel. Er wordt gesproken over ruim 70 skeletten. Inmiddels staat de teller op 81. De archeologen zijn nu bezig om de skeletten te lichten. Eind januari zijn hun werkzaamheden in Vianen afgerond. Ondertussen worden de skeletten gewassen en gedroogd. Daarna wordt een selectie nader onderzocht door de fysisch antropoloog.

Bot- en tandmateriaal wordt naar gespecialiseerde laboratoria in Engeland opgestuurd voor verder onderzoek. The British Geological Survey in Engeland voert het isotopen onderzoek uit. The Queen's University Belfast doet het C14 onderzoek. Hiermee hopen we meer informatie te krijgen over wanneer deze mensen zijn begraven en waar ze vandaan kwamen en hebben geleefd.

Wethouder Christa Hendriksen: Wij hadden heel graag een publieksdag georganiseerd voor inwoners en belangstellenden. Helaas was dat door corona geen optie. Daarom hebben we dit filmpje laten maken. Het bevat unieke beelden van de opgraving, onder meer met een drone. De Vliegende Filmer heeft het filmpje belangeloos voor ons gemaakt. Wij zijn er heel blij mee. Hopelijk krijgt u als kijker zo een beetje het gevoel alsof u er zelf bij bent geweest.

Massagraf Vianen duidt op oorlogshandelingen

Vier weken na de vondst van het eerste skelet op 17 november 2020 is er een aardig beeld van het massagraf. Sporen van geweld duiden op oorlogshandelingen.

Er zijn 71 skeletten gevonden. Op dit moment denken we dat het voornamelijk tieners (14/15 jarigen) en jong volwassenen betreft. Bij twee skeletten is overduidelijk bewijs gevonden van (extreem) geweld. Bij een skelet is het heiligbeen doorgehakt en bij een skelet is door een slag de bovenkant van het schedeldak afgeslagen.

Oorlog

De sporen van geweld wijzen er vooralsnog op dat de mannen zijn gevallen tijdens een (veld)slag. In de geschiedenis van Vianen en omstreken zijn twee oorlogshandelingen die mogelijk in verband gebracht kunnen worden met het massagraf;

  • de Stichtse oorlog (1481-1483) of
  • de Tachtigjarige oorlog (1568-1648)

De Spanjaarden hebben Vianen in 1567 ingenomen. Als deze jongens toen zijn gedood, dan is er dus formeel sprake van slachtoffers die net aan het begin van de Tachtigjarige oorlog zijn gevallen. De afwezigheid van voorwerpen maakt het vooralsnog lastig om meer dan deze theorieën te koppelen aan de vondst.

Vervolgonderzoek

De komende weken staan in het teken van het lichten van de skeletresten. Dit is een secuur werk. Stuk voor stuk worden de skeletten uit de klei gehaald. Elk skelet wordt in zakken verzameld. Schedel, bovenlichaam, armen en benen krijgen ieder een eigen zak. Natuurlijk wordt alles goed gedocumenteerd, zodat later een selectie kan plaatsvinden welke skeletten nader onderzocht worden. Dit onderzoek zal zich onder andere richten op het in beeld brengen of er meer geweldsporen aanwezig zijn. Ook wordt gekeken of, door middel van koolstofdatering, een betere indicatie van de periode is te achterhalen.

Voor het zover is, worden de skeletten eerst gewassen en gedroogd. Dit is een langdurig proces. Na het drogen wordt een deel van de skeletten overgebracht naar de fysisch antropoloog. Zij gaat de resten in detail bestuderen. Deze voorbereidingen en het onderzoek zelf zullen nog enkele maanden in beslag nemen. Definitieve antwoorden worden in de loop van 2021 verwacht.

De gemeente hoopt straks het verhaal van deze jonge mannen te kunnen vertellen. En op deze manier een gezicht te geven aan een stuk historie dat uniek is voor Nederland. Voor zover we nu weten, is er niet eerder een massagraf gevonden uit de periode waar we nu over spreken. Daarnaast was uit geen van de bekende (historische) bronnen bekend dat een dergelijk graf op deze locatie zou liggen.

Update 14 december 2020

De opgraving van de skelettenvondst bij de Blauwpoort in Vianen is inmiddels 4 weken aan de gang.

De gemeente had gehoopt een publieksdag voor geïnteresseerde inwoners te kunnen organiseren. Helaas is dit niet mogelijk vanwege de geldende Covid-19 maatregelen.

Om onze inwoners en andere geïnteresseerden toch een beeld van de opgraving te kunnen geven, wordt er gewerkt aan een beeldverslag. Zodra deze film klaar is, zal deze via de gemeente te zien zijn.

Update opgraving skeletten in Vianen 1 december 2020

Vorige week werd bekend dat er bij werkzaamheden aan een nieuw stukje stadsgracht in Vianen skeletten zijn gevonden. Inmiddels is duidelijk geworden dat het gaat om een massagraf uit de periode Late Middeleeuwen tot enkele honderden jaren geleden. Op dit moment zijn er volgens archeologisch onderzoeksbureau De Steekproef met zekerheid 44 individuen vastgesteld. Dit betekent dat er van 44 individuen botten aan het oppervlak liggen. Met name in het nog niet vrijgelegde deel van het graf zullen nog tientallen skeletten liggen, waardoor het (op basis van een voorzichtige schatting) aannemelijk lijkt dat het totale aantal individuen richting de 100 zal gaan. 

Mogelijk jonge mensen

In ongeveer een kwart van het volledige massagraf zijn alle skeletten vrijgelegd, voor zover dat in dit stadium mogelijk is. Op basis van deze skeletten die tot nu geheel zijn blootgelegd, bestaat de indruk dat het gaat om jonge mensen (tieners en jong volwassenen). Of dit echt zo is zal pas blijken nadat het specialistische onderzoek aan de skeletten is afgerond. De opgraving zal nog zeker tot eind dit jaar duren, afhankelijk van de weersomstandigheden.

Tijdpad

Wethouder Christa Hendriksen vertelt hoe het onderzoek verloopt: “De skeletten worden overgebracht naar een depot. Daar zal via een steekproef worden bepaald welke skeletten in aanmerking komen voor specialistisch onderzoek. Omdat eerst alle skeletten opgegraven moeten worden zal het onderzoek aan de resten pas in 2021 kunnen worden uitgevoerd. Wij hopen in de loop van 2021 meer duidelijkheid te hebben over de oorsprong van het massagraf.”

Bericht 23 november 2020

Tientallen skeletten gevonden bij opgraving in Vianen

Tijdens archeologische begeleiding in Vianen zijn menselijke botten gevonden. Het gaat om een archeologisch zeer bijzondere vondst. Na voorzichtig blootleggen zijn er nu 20 skeletten opgegraven en de verwachting is dat er nog meer liggen. 

Mysterieuze vondst

Wethouder Christa Hendriksen: “We zijn verrast door de vondst van zoveel skeletten. De skeletten zijn deels opgestapeld. Er zijn oude handgesmede nagels gevonden die er op duiden dat er waarschijnlijk sprake is geweest van een houten kist. Andere vondsten, zoals kleding of textielresten, knopen en sieraden ontbreken. Het is wel duidelijk dat het om een historische vondst gaat. De skeletten dateren uit de periode Late Middeleeuwen tot enkele honderden jaren geleden. Een werkhypothese kan zijn dat het gaat om tegelijk overledenen die buiten het kasteelterrein in een massagraf zijn begraven, wellicht na een incident. Verder onderzoek zal moeten uitwijzen wat er is gebeurd.
Een vondst van dergelijke omvang komt niet vaak voor. Afgelopen vrijdag maakten we de vondst bekend. Toen ging het om 9 skeletten. Vanochtend ging de opgraving verder en weten we zeker dat het 20 individuen betreft. Dat er nog meer ligt, staat vast. De omvang is op dit moment nog niet bekend. Daarom wordt een nog groter gebied onderzocht. De komende dagen hopen we inzicht te krijgen in de omvang om te kunnen bepalen hoe we het archeologisch onderzoek verder moeten inrichten. Hoe dit er uit gaat zien is op dit moment lastig te bepalen.”

Kasteel Batestein

De botten werden gevonden tijdens graafwerkzaamheden aan de stadsgracht. Een stuk gedempte gracht wordt weer verbonden met de rest van de stadsgracht. De werkzaamheden aan de gracht liggen nu stil in afwachting van de opgraving. De locatie ligt in of nabij het voormalig kasteelterrein Batestein. Dit kasteel is rond 1370 in opdracht van Gijsbrecht van Beusichem gebouwd. Het kasteel diende 300 jaar als woonlocatie voor belangrijke adellijke geslachten, waaronder Van Brederode. Na een brand in 1696 raakt het kasteel steeds verder in verval. Aan de zuidzijde van het kasteel bevond zich de pikeurshof, het gebied waar zich vroeger onder andere de paardenstallen bevonden. De watercompensatie ligt ten westen van de pikeurshof. Aan de zuidzijde van het kasteelterrein bevond zich een gracht. Deze gracht is verdwenen. In ieder geval in 1822 was een deel van de gracht nog open. Deze historische verbinding wordt nu weer in ere hersteld.

Opgravingen stadsgracht Vianen 20 november 2020

Het is begonnen met het plan om de binnenstad van Vianen het vuilwater van het regenwater te scheiden. Hierdoor zou er aan de noordkant ergens een regenwateruitlaat aangelegd moeten worden. Door de ontwikkeling van Blauwpoort werd de mogelijkheid geboden om via Blauwpoort een regenwateruitlaat te leggen naar de gracht. Hiermee is ook het doortrekken van de gracht in zicht gekomen. Het doortrekken van de stadsgracht is gedaan als extra compensatie voor het afkoppelen van de binnenstad en vanuit oogpunt om de stadsgracht geen kopsloot/doodlopende arm te geven. Deze kopsloot/doodlopende arm is ook slecht voor de waterkwaliteit zeker met de warmer wordende zomers. We hebben met de ontwikkelaar van de Blauwpoort en met Waterschap Rivierenland een deal gesloten. Voor de kwaliteit van het water in de gracht is dit zeer positief we hebben hierdoor geen doodlopende arm meer en stroomt de gracht daar nu goed door.

De locatie ligt in of nabij het voormalig kasteelterrein Batestein. Dit kasteel is rond 1370 in opdracht van Gijsbrecht van Beusichem gebouwd. Het kasteel diende 300 jaar als woonlocatie voor belangrijke adellijke geslachten, waaronder Van Brederode. Na een brand in 1696 raakt het kasteel steeds verder in verval. Aan de zuidzijde van het kasteel bevond zich de pikeurshof, het gebied waar zich vroeger onder andere de paardenstallen bevonden. De watercompensatie ligt ten westen van de pikeurshof. Aan de zuidzijde van het kasteelterrein bevond zich een gracht. Deze gracht is verdwenen. In ieder geval in 1822 was een deel van de gracht nog open. Vanuit cultuurhistorisch oogpunt is het daarom geen probleem om de gracht weer terug te brengen. Dit draagt zelfs bij aan de cultuurhistorische beleefbaarheid van het gebied. 

Verbeteren riolering

Door de klimaatveranderingen hebben we steeds meer wateroverlast in de binnenstad. Door deze afvoer kunnen we nu verder et het afkoppelen van de hele binnenstad. 
De afvoer van regenwater wordt afgekoppeld van vuilwater riolering. Dit noemen we een regenwaterriool. Dit is (relatief) schoon water dat ook de grond in kan lopen. Het 'weglopen' van water in de grond is goed voor het op peil houden van de grondwaterstand. Bovendien wordt het rioolstelsel hierdoor ook ontlast hoe minder water des te minder mogelijkheden tot overlast. Minder belasting van het riool is belangrijk omdat er door klimaatverandering meer regenwater naar beneden valt en overbelasting op de loer ligt.
Het regenwater kan door bewoners zelf verwerkt worden, bijvoorbeeld door een regenton te gebruiken of hun tuin te vergroenen (tegel eruit, tuintje erin). De gemeente zamelt dan het overige regenwater in dat niet verwerkt kan worden in de tuin en brengt dit met het regenwaterriool naar het oppervlaktewater van de stadsgracht of verwerkt dit. Verwerking kan inhouden infiltreren in de bodem (bv door grastegels bij parkeerplaatsen), via het oppervlak (met goten) afvoeren naar nabij gelegen oppervlaktewater (bv de gracht), afvoeren via de riolering (regenwaterriool). In 2021 gaan we verder met het van het regenwater.

Archeologische vondst

Bij het graven voor de stadsgracht zijn botten gevonden. Na voorzichtig blootleggen bleek het om menselijke skeletresten te gaan. Aanvankelijk werd gedacht dat het om 1 of 2 skeletten ging, gaandeweg werden het er vijf. Er zijn nu 9 skeletten gevonden. Deze zijn volgens de regels opgegraven en gedocumenteerd. De lichamen zijn deels opgestapeld. Er zijn oude handgesmede nagels gevonden. Het lijkt daarom dat (een deel van) de skeletten samen in kisten hebben gezeten. Verdere resten van kleding, knopen en sieraden ontbreken vooralsnog. Het is wel duidelijk dat het om een historische vondst gaat. Een werkhypothese kan zijn dat het gaat om tegelijk overledenen die buiten het kasteelterrein zijn begraven, wellicht na een incident. Verder onderzoek zal moeten uitwijzen wat er is gebeurd. Maandag gaat het onderzoek verder. 

Foto van boven van de archeologische opgraving in Vianen. Drie archeologen leggen voorzichtig menselijke resten bloot. Je ziet wat botten en schedels.