Na een leven vol ontberingen een anoniem graf in Vianen

Tijdens werkzaamheden onder archeologische begeleiding in Vianen zijn menselijke botten gevonden. Het gaat om een archeologisch zeer bijzondere vondst. Na voorzichtig blootleggen zijn er nu tientallen skeletten opgegraven en onderzocht. De onderzoeksresultaten zijn nu bekend.

Als kind leed hij waarschijnlijk aan ondervoeding en ook de rest van zijn leven was niet makkelijk. Hij had een beginnende hernia en artrose en hij rookte. Mogelijk groeide hij op in een industriële stad, Londen misschien? Een zwaar leven dat eindigt rond zijn 34ste. Een verhaal dat opdoemt van een man die in het massagraf in Vianen was begraven.

Tijdens de opgraving zijn drie massagraven gevonden (aangeduid als graf A, B en C). Twee ervan (A en B) zijn opgegraven met in totaal 82 skeletten. Het derde graf (C) werd niet bedreigd en is daarom in situ bewaard. Binnen het massagraf zijn verschillende grafkuilen onderscheiden, die korte tijd na elkaar zijn gegraven.

Luchtfoto van de opgravingen van het massagraf; vakken A, B en C

Fysisch antropologisch onderzoek

Alle 82 skeletten zijn onderzocht door de fysisch antropologe. Dit onderzoek richtte zich op de vraag of er zichtbare tekenen van geweld zijn of andere aanwijzingen die wijzen op de doodsoorzaak. Daarnaast richtte het onderzoek zich op het achterhalen van geslacht en leeftijd.

  • Op basis van het onderzoek is duidelijk geworden dat 78 skeletten mannen zijn. Het geslacht van 4 skeletten kon niet worden bepaald omdat ze te jong waren (2) of omdat er te weinig overblijfselen waren voor geslachtsbepaling (2). Hoogstwaarschijnlijk waren ook dit mannen.
  • De gemiddelde leeftijd bij overlijden is 26,5 jaar voor de volwassen individuen. Als de onvolwassenen worden meegerekend (alle tieners), is de gemiddelde leeftijd bij overlijden 21,7 jaar. De jongste persoon was tussen de 9 en14 jaar oud. De oudste was tussen de 40 en 44 jaar oud.
  • Er zijn duidelijke aanwijzingen dat de mannen afkomstig waren uit een lagere sociale achtergrond (indicaties voor bloedarmoede, slechte voeding in de jeugd en gewrichtsslijtage.)
  • Ongeveer 60% van de skeletten vertoont sporen van één of meerdere infecties. Hersenvliesontsteking komt voor bij 35 tot 45% van alle individuen. Daarnaast zijn longontsteking, bijholteontsteking, niet-specifieke ontstekingen in het hele lichaam en aangezichtsverlamming gevonden. Op twee skeletten is na de dood mogelijk autopsie gepleegd: een doorgezaagd schedeldak, doorgezaagde ledematen en een doorgezaagd schaambeen. Dit was vermoedelijk om te oefenen en wellicht om te achterhalen waar de mannen aan stierven.

De ontberingen van campagnes, het meestal eenzijdige voedsel en slechte hygiënische leefomstandigheden in combinatie met krappe kampementen van de legertroep(en) zorgden waarschijnlijk voor een verminderde weerstand, ideale omstandigheden voor de verspreiding van een bacteriële infectie. Alle gevonden infecties hebben één mogelijk gemeenschappelijke bacteriële veroorzaker: de pneumokokkenbacterie.

Isotopenonderzoek en koolstofdatering onderzoek

Tijdens de opgraving zijn weinig vondsten gedaan die uitsluitsel konden geven over de herkomst van de mannen of de datering. Isotopenonderzoek en koolstofdateringenonderzoek (14C) kan hierin meer inzicht geven. Van 6 skeletten zijn monsters genomen om deze onderzoeken op uit te voeren. Met isotopenonderzoek kan informatie over de herkomst en het voedingsdieet van een individu worden achterhaald. 14C onderzoek kan helpen bij het achterhalen van de datering.

Op basis van het isotopenonderzoek is een Engelse herkomst van 3 individuen zeer waarschijnlijk. Individu 18 komt waarschijnlijk uit Zuid-Engeland (Cornwall). Individu 53 kan afkomstig zijn uit het zuiden van Cornwall. Individu 43 kan afkomstig zijn uit een stedelijke omgeving in Engeland (Londen?). Twee personen (nummer 30 en 46) kunnen uit Nederland komen, maar een Engelse afkomst is niet uitgesloten. Eén persoon (nummer 68) komt uit de regio Hannover of Hessen.

Het interpreteren van de 14C en isotopenresultaten is geen gemakkelijke klus. Een statistische vergelijking en rekening houdend met diverse factoren die invloed kunnen hebben op de dateringsuitkomsten worden bij de interpretatie van de onderzoeksresultaten meegenomen. Op basis hiervan is de conclusie getrokken dat de individuen in het massagraf uit de hele achttiende eeuw kunnen dateren, maar de grootste waarschijnlijkheid ligt in de tweede helft van de achttiende eeuw en meer specifiek het einde van de achttiende eeuw.

Overige onderzoeken

In het graf zijn diverse metaalvondsten aangetroffen, voornamelijk spijkers van de doodskisten. Daarnaast zijn benen knopen gevonden. Geen van deze vondsten kan meer inzicht geven over de datering. Bij individu 73 is één fragment van een metalen knoop gevonden. Deze knoop is onderzocht om een mogelijke datering te achterhalen. Dit type knopen dateert van de tweede helft van de 18de eeuw tot en met de vroege negentiende eeuw.

Oostenrijkse Successieoorlog of Eerste Coalitieoorlog?

Kasteel Batestein heeft in de 18de eeuw tweemaal een veldhospitaal gehuisvest: tijdens de Oostenrijkse Successieoorlog (1740-1748) en de Eerste Coalitieoorlog (1792-1797). Op basis van de resultaten van de verschillende onderzoeken lijkt het meest waarschijnlijke scenario dat het massagraf verband houdt met de Eerste Coalitieoorlog. Een verband met de Oostenrijkse Successieoorlog is niet 100% uit te sluiten. Het onderzoeken van meer individuen zal geen concretere datering kunnen opleveren.

Dit was een van de bijzondere projecten die ik als wethouder voor de gemeente Vijfheerenlanden van dichtbij heb kunnen volgen. Meer dan 200 jaar geleden eindigden deze mannen anoniem in een graf. Dat we nu een klein stukje van hun verhaal hebben kunnen reconstrueren vind ik bijzonder waardevol en maakt dat het leven van deze mannen meer tot de verbeelding is gaan spreken. Aldus vertrekkend wethouder Christa Hendriksen.