Toespraak Dodenherdenking 2026

4 mei 2026

Vanavond, 4 mei 2026 om 20.00 uur, herdachten we in heel Nederland de mensen die hun leven gaven voor onze vrijheid. We stonden stil bij alle slachtoffers van oorlog en geweld, vroeger en nu.

In verschillende kernen van Vijfheerenlanden kwamen inwoners samen voor mooie en betekenisvolle herdenkingen. Ook bestuurders van de gemeente waren aanwezig om namens de gemeente Vijfheerenlanden een toespraak te houden. Burgemeester Fröhlich woonde de herdenking in Vianen bij en sprak daar de onderstaande tekst uit, passend bij het thema ‘De geschiedenis begrijpen’.

De geschiedenis begrijpen

Wie herdenken we?

Vandaag herdenken wij allen - burgers en militairen - die in het Koninkrijk der Nederlanden of waar ook ter wereld zijn omgekomen of vermoord; zowel als tijdens de Tweede Wereldoorlog en de koloniale oorlog in Indonesië, als in oorlogssituaties en bij vredesoperaties daarna.

Waarom herdenken we?

Oorlog laat littekens na in levens, littekens die ons leven vele generaties na de oorlog nog altijd beïnvloeden. En toch, nu de generatie van ooggetuigen ons ontvalt, moeten we niet alleen herdenken om te eren en te doorleven welke offers velen hebben gebracht om ons vandaag in vrijheid te laten leven. We moeten onze geschiedenis begrijpen. Want door de geschiedenis te begrijpen kan onze geschiedenis een les zijn voor de toekomst.

Thema geschiedenis begrijpen

Zonder ooggetuigen kunnen wij niet terugvallen op directe herinneringen, ontberen we de directe stemmen van hen die de oorlog aan den lijve hebben moeten doorstaan. De persoonlijke verhalen maken plaats voor het herkennen van de mechanismen die eind jaren ’30 van de vorige eeuw konden leiden tot uitsluiting en vernietiging. Tot die tijd leefde Nederland in een stevige democratie. Zou je de jongeren, arbeiders, senioren of notabelen van toen vragen of massamoord ooit in Nederland aan de orde van de dag zou zijn, dan zou je verbaasd worden aangekeken. Want dat soort praktijken hoorden niet hier in Nederland thuis, dat gebeurde elders in de wereld, ver weg. En toch, nu vele jaren later weten we dat het gebeurde, hier en niet ver weg. Niet van de een op de andere dag, maar geleidelijk. Geleidelijk werden woorden gekozen die de ander aanwezen. De ander als slecht, minder waard. En een nieuwe werkelijkheid was daar: Wij tegen zij. En hadden ‘zij’ commentaar op ‘wij’? Dan volgden intimidatie en bedreiging.

Een oorlog is niet alleen een strijd tussen de minderheid van oorlogsmisdadigers en verzetshelden. Een oorlog is vooral een strijd van de stille meerderheid. De meerderheid die stap voor stap medeplichtig werd. De meerderheid die de verwoesting van de oorlog mogelijk hebben gemaakt. Door weg te kijken, niet in te grijpen. Mensen die klakkeloos deden wat ze werd opgedragen. In die opdracht mensen op transport zetten, spoorwegmedewerkers die de treinen lieten rijden, burgemeesters die actief Joden aanwezen.

De meerderheid van doorsnee mensen die natuurlijk nooit op een ochtend in 1940 wakker werden met de gedachte genocide te plegen, maar dat op hun eigen manier wel deden. Vaak onwetend of onder grote druk, uit angst voor represailles, maar soms ook bewust. “Als ik het niet doe, dan doet een ander het wel”.

Naar 2026

Wat zou jij hebben gedaan? Sterker nog, wat zou je doen? Ga je op in de meerderheid als stille toeschouwer, wegkijker of volgzame pion in het systeem, ga je op de vlucht of behoor je tot de minderheid die meevecht en zich verzet.

De wereld staat in brand. Het oorlogsvuur laait overal ter wereld op. We maken ons zorgen, de effecten in ons dagelijks leven zijn voelbaar. Benzineprijzen die door het dak gaan, de energiecrisis die ons allemaal raakt. De lijst van oorlogsconflicten lijkt langer en langer te worden. En de geschiedenis leert dat elke oorlog een systeem kent van alledaagse medeplichtigheid van de meerderheid.

Wij en zij laaien op. Ook in Vijfheerenlanden. We staan vaak tegenover elkaar. Wie het niet met je eens is, is een tegenstander. Online en offline gaan we de strijd aan, grove woorden en pittige verwensingen. Dat kan gaan over een futiliteit. Het achteloos parkeren op een plek waar dat niet mag kan leiden tot een heftige discussie, burenruzie of woordenwisseling op Facebook, Instagram of X. Het gesprek gaan we zelden aan. Want het systeem wordt langzaam zichtbaar. Het systeem van alledaagse medeplichtigheid. Jij parkeert verkeerd en wij veroordelen dat. Omringd door medestanders voelen we ons gesteund en gesterkt in onze mening en dat maakt dat die mening verhardt. En dan gaat het om een verkeerd geparkeerde auto! Helaas zijn er nog honderden voorbeelden groot en klein te noemen waar intimidatie en bedreiging het gevolg van zijn. Ook hier. We bestempelen net als in de jaren ’30 en ’40 mensen met elkaar stapje voor stapje als slecht, illegaal, inbreker of zelfs moordenaar. Sluiten groepen buiten, op basis van afkomst, geloof of overtuiging.

Laten we met elkaar in gesprek blijven, ons inleven in de ander. Verplaats je eens in de ander en nuanceer, blijf naast elkaar staan. Alleen zo verbreken we het systeem en dragen we bij aan het leven in vrede met elkaar.

Stilte

Door onze geschiedenis te begrijpen kunnen wij samen een andere alledaagse meerderheid zijn. Een meerderheid die het gesprek aangaat, naar elkaar omkijkt en zich bewust is van de kracht die we samen hebben.

De kracht om met elkaar in vrede samen te leven. Dat zijn we verplicht. Verplicht aan hen die alles in de waagschaal legden voor onze vrijheid. Verplicht aan de kleine minderheid van ooggetuigen. Uit dankbaarheid en respect. Laten we samen twee minuten stil zijn om hen te eren, hun daden te waarderen en van hun inzet en offer in onze veelbewogen geschiedenis te leren.